โครงการวิจัย-ชาติพันธุ์นิพนธ์ “คนกับภัยพิบัติ: กรณีศึกษาชาวจังหวัดปทุมธานีที่ได้รับผลกระทบจากอุทกภัย พ.ศ. 2554”







คณะสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์
โดยได้รับทุนสนับสนุนการวิจัยจาก ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน)


อุทกภัยในช่วงเดือนกันยายนถึงเดือนธันวาคม พ.ศ. 2554 ไม่ได้ส่งผลกระทบเฉพาะในเชิงเศรษฐกิจ-ธุรกิจ-พาณิชย์-อุตสาหกรรม-เกษตรกรรม เท่านั้น แต่ยังส่งผลต่อชีวิตประจำวัน กระทั่งชีวิตในอนาคตของผู้คนหลายแสนต้องเปลี่ยนแปลงไปด้วย ความเปลี่ยนแปลงดังกล่าวเริ่มจากการปรับเปลี่ยนภารกิจส่วนตัวหรือกิจวัตรประจำวัน การประคับประคองครอบครัวให้อยู่รอดทั้งทางด้านสุขภาพอนามัยและสภาวะทางอารมณ์ความรู้สึก ชีวิตของเด็กทารก คนแก่ และคนที่พิการไม่สามารถช่วยเหลือตนเองจำนวนไม่น้อยต้องเสี่ยงกับการขาดอาหาร ขาดยารักษาโรค (เรื้อรัง) หรือถูกทิ้งให้ตายไปอย่างโดดเดี่ยว ในระดับชุมชน บางที่ผู้คนต่างช่วยเหลือเกื้อกูลกัน บางครั้งมีการกระทบกระทั่งกันของคนบ้านใกล้เรือนเคียง หรือชุมชนใกล้เคียง รวมไปถึงการชุมนุมเรียกร้องต่อรองกับเจ้าหน้าที่ของรัฐระดับต่างๆ เพื่อบรรเทาความเดือดร้อนที่พวกเขาเผชิญอยู่

แม้รัฐบาลและสื่อมวลชนจะให้ความสนใจกับชีวิตและความเดือดร้อนของผู้คนที่บ้านเรือนถูกน้ำท่วม แต่ดูเหมือนว่าได้มีการจำแนก “ผู้ได้รับผลกระทบ” เป็นสองกลุ่ม คือผู้ได้รับผลกระทบที่ “ไม่ยอมอพยพ” ออกจากบ้านเรือนทั้งๆ ที่ทางการได้ร้องขอให้ย้ายไปพำนักที่ศูนย์ช่วยเหลือผู้ประสบภัย คนเหล่านี้เรียกร้อง “การเยียวยา” ทางการเงิน ต้องการ “ถุงยังชีพ” ที่ผู้ใจบุญร่วมกันบริจาคผ่านองค์กรและหน่วยงานต่างๆ ทั้งภาครัฐและเอกชนนำไปมอบให้ และเมื่อน้ำที่ท่วมขังในหมู่บ้าน/ชุมชนยังไม่มีทีท่าว่าจะลดลงสักที พวกเขาก็รวมตัวกัน ใช้ “กฎหมู่” ไปพังคันกั้นน้ำ รื้อกระสอบทราย ทำให้ชุมชนใกล้เคียงพลอยได้รับผลกระทบไปด้วย อีกกลุ่มอาจเรียกได้ว่าเป็น “ชุมชนตัวอย่าง” ของผู้ประสบภัย ที่มีการจัดระเบียบการอยู่ร่วมกัน แบ่งสรรทรัพยากรที่มีจำกัด การช่วยเหลือเกื้อกูลกัน แม้อุทกภัยครั้งใหญ่จะช่วยทำให้เราได้เห็นภาพคน และสังคมไทย โดยเฉพาะวิธีการที่คนและสังคมรับมือภัยพิบัติในระดับหนึ่ง แต่ก็ก่อให้เกิดคำถามใหญ่ๆ มากมายตามมาด้วย อาทิ เมื่อกล่าวถึงภัยพิบัติ (disaster) เรากำลังหมายถึงอะไร ใครคือผู้ได้รับผลกระทบจากภัยพิบัติ ในกรณีนี้ เฉพาะผู้ที่โรงงาน ไร่นา บ้านเรือน ถูกน้ำท่วมเท่านั้นหรือที่เป็นผู้ได้รับผลกระทบ เราจะสามารถพูดถึงผลกระทบจากภัยพิบัติได้อย่าง “ทั่วๆ ไป” (generalized) หรือคนแต่ละกลุ่ม พื้นที่แต่ละพื้นที่ ชุมชนแต่ละชุมชนที่ถูกน้ำท่วม แม้ล้วนเป็น “ผู้ได้รับผลกระทบ” แต่ผลกระทบต่อชีวิต ทรัพย์สิน ความเชื่อมั่นต่อสภาวการณ์ในอนาคต ก็มีลักษณะและระดับความรุนแรงที่แตกต่างกัน

หากภัยพิบัติคือภาวการณ์ “ไม่ปกติ” (crise revelatrice) ซึ่งเผยให้เห็นความจำเป็นพื้นฐานชีิวิต (การมีชีวิตรอด ความหิว ความไม่สบายตัว) และการตอบสนองความต้องการเหล่านั้นด้วยกลไกทางสังคมและวัฒนธรรม “ความไม่ปกติ” นี้บอกอะไรได้บ้างเกี่ยวกับ “ความปกติ” ของสังคมไทย (Sahlins 1972) และสังคมไทย (ค่านิยม วิถีชีวิต การตั้งถิ้นฐานบ้านเรือน วัฒนธรรมทางการเมือง ฯลฯ) หลังภัยพิบัติจะเปลี่ยนแปลงไปหรือไม่ อย่างไร

คณะสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ เปิดสอนวิชาทั้งที่เป็นระเบียบวิธีวิจัย เช่น การวิจัยเชิงคุณภาพ การวิจัยทางมานุษยวิทยา และที่เป็นหัวข้อวิจัย เช่น มานุษยวิทยาการแพทย์ และมานุษยวิทยาเมือง ซึ่งสามารถเป็นเครื่องมือในการศึกษา และทำความเข้าใจผลกระทบของอุทกภัยที่เกิดขึ้นกับชีวิตผู้คนในเชิงสังคม วัฒนธรรม รวมทั้งสุขภาพได้ ในช่วงที่ผ่านมาการเรียนการสอนวิชาเหล่านี้มักเกิดขึ้นในชั้นเรียน และยังไม่ได้บูรณาการกระบวนวิจัยเข้ากับประเด็นปัญหาร่วมสมัยเท่าที่ควร การที่มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ชุมชนรอบๆ และใกล้เคียงมหาวิทยาลัย เป็นพื้นที่ประสบภัยน้ำท่วมใหญ่ จึงเป็นโอกาสที่ดีที่นักศึกษาในรายวิชาข้างต้นจะได้เรียนรู้ และฝึกฝนทักษะการทำวิจัยภาคสนาม ในหัวข้อและแนวคิดทฤษฎีตามรายวิชาที่นักศึกษาสนใจ ภายใต้โครงการวิจัยเชิงชาติพันธุ์วรรณา (ethnographic research) หัวข้อ “คนกับภัยพิบัติ: กรณีศึกษาชาวจังหวัดปทุมธานีที่ได้รับผลกระทบจากอุทกภัย พ.ศ. 2554” โดยมีอาจารย์ผู้สอนเป็นผู้ให้คำแนะนำอย่างใกล้ชิด ผลจากการทำงานวิจัยร่วมกันของนักศึกษาในครั้งนี้ ยังนำไปสู่การสร้างฐานข้อมูลและความรู้เกี่ยวกับชีวิต ความเป็นอยู่ของผู้คนในจังหวัดปทุมธานี รวมทั้งสถานะและปัญหาต่างๆ ที่ชุมชนเผชิญทั้งก่อน ระหว่าง และหลังอุทกภัย

โครงการวิจัย-ชาติพันธุ์นิพนธ์ “คนกับภัยพิบัติ: กรณีศึกษาชาวจังหวัดปทุมธานีที่ได้รับผลกระทบจากอุทกภัย พ.ศ. 2554” ประกอบด้วยโครงการวิจัยย่อย 4 โครงการ ได้แก่ โครงการวิจัย “คน ชุมชน สายน้ำ” “คนรับน้ำ: ปัญหาความเป็นธรรมและการปรับตัว/ต่อรองของชาวสามโคก กรณีอุทกภัย พ.ศ. 2554” “เมือง-การผลิต และชีวิตอุตสาหกรรม” “ผู้คน บ้านเรือน และน้ำท่วม”

อ่านคำแนะนำโครงการวิจัยฯ โดย ดร.ยุกติ มุกดาวิจิตร ได้ ที่นี่